---

De klimaatcrisis zet samenlevingen en economieën onder grote druk. De klimaatcatastrofe waar we op afstevenen, dreigt te leiden tot een toename van de economische ongelijkheid en een verdere verschraling van de natuurlijke rijkdom (IPCC, 2023). Het Planbureau voor de Leefomgeving heeft berekend dat de Nederlandse 2030-klimaatdoelen met de huidige beleidsmaatregelen ver buiten bereik liggen (PBL, 2025). Een aantal politieke partijen heeft bovendien aangegeven het huidige klimaatbeleid te willen afzwakken. Op Europees niveau is deze afzwakking, mede gemotiveerd door geopolitieke overwegingen, momenteel al gaande (Hancock, 2025).

Er blijft nood aan ambitieuze en ingrijpende maatregelen die de economie zo herstructureren dat de uitstoot drastisch vermindert. Deze herstructurering roept ook vragen op over hoe een economie binnen de grenzen van de planeet eruit ziet: zullen de maatschappelijke en economische structuren in stand blijven, maar dan op basis van hernieuwbare energie, of zijn er diepgaandere, meer systemische veranderingen nodig die verder gaan dan alleen deze vervanging? Daarnaast stelt zich de vraag over het proces hiernaartoe. De binnen de vakbeweging geformuleerde eis van de rechtvaardige transitie (just transition), wat onder meer inhoud dat de kosten en lasten van de aanpassingen verdeeld moeten worden naar draagkracht, is wereldwijd overgenomen. Tegelijkertijd blijken er in de praktijk aanzienlijke verschillen te zijn over de concrete invulling en de rol van werkenden in deze processen (Fabris et al., 2025; Wang & LO, 2021).

De vakbeweging is uitermate goed geplaatst om een leidende rol op zich te nemen in het verkennen van deze vragen en de vormgeving van de antwoorden, omdat zij zowel in sectoren en binnen bedrijven via leden, medezeggenschap en collectief overleg invloed kan uitoefenen op bedrijfsbeleid als via landelijke overlegtafels op politiek beleid. Het plan Groen Staal van de FNV voor vergroening van Tata Steel laat zien wat de mogelijkheden zijn en waar de uitdagingen zitten ten aanzien van werkgelegenheid en industriebeleid.

Binnen dit thema richt het WBV zich enerzijds op de vraag hoe werknemers en vakbonden kunnen bijdragen aan een rechtvaardige en inclusieve energietransitie en anderzijds hoe een klimaatneutrale economie er uit zou kunnen zien. We kijken hierbij nadrukkelijk naar de rol van het bedrijfsleven en betrekken discussies over de inrichting van de economie en arbeidsmarkt en de toekomst van werk.

Ons onderzoek

De klimaatcrisis en bijbehorende energietransitie is een nieuw thema voor het WBV. We streven ernaar bij te dragen bij aan lopend klimaatonderzoek. Daarnaast richten we ons op kennisoverdracht door bestaande initiatieven en onderzoek voor de vakbeweging en werkenden te ontsluiten en duiden.

Een eerste terrein waar het WBV zich op richt in het onderzoek is hoe een Nederlandse klimaatneutrale economie er uit ziet en wat dit betekent voor werkgelegenheid en de inhoud van werk. We onderzoeken de verschillende uitgangspunten en belangen die er vanuit de politiek, het bedrijfsleven, de vakbeweging en werkenden zijn ten aanzien van economische ontwikkeling, verduurzaming en de voorgestelde oplossingen, zoals technologische innovaties, verplaatsen of sluiten van bedrijfsactiviteiten, (her)scholingen, wetgeving en due dilligence.

Een tweede onderzoeksfocus is in kaart brengen hoe overheden, bedrijven, vakbewegingen, milieuorganisaties de rechtvaardige transitie in de praktijk vormgeven. Specifieke aandacht is er voor best practices waar vakbondsleden en werkenden zijn betrokken bij de energietransitie en waar hun kennis is ontsloten ten behoeve van de klimaatneutrale herstructurering. Het WBV onderzoekt welke dilemma’s en belangen in de praktijk spelen en welke instrumenten (cao’s, OR, sociaal plan) de rechtvaardige transitie in goede banen kunnen leiden.