Opinie: Relationeel vakbondswerk als motor van sociale verandering: lessen van Khayelitsha tot de Nederlandse werkvloer

06-01-2026

Sociale verandering wordt in vakbondswerk vaak gekoppeld aan mobilisatie, onderhandelingen en zichtbare actie. Elise van der Mark betoogt dat die verandering eerder begint, namelijk in de relaties die mensen met elkaar aangaan ofwel relationele verbinding.

Eerder actieonderzoek met vrouwen in Khayelitsha (Zuid‑Afrika) en huidig actieonderzoek met vrouwen in Nederland, uitgevoerd in samenwerking met de FNV, vormen de empirische onderbouwing van dit betoog. Relationele verbinding blijkt niet alleen een voorwaarde voor collectieve actie, maar ook een vorm van verandering op zichzelf. Zodra mensen zich duurzaam tot elkaar gaan verhouden, verschuiven (vaak onbewust maar direct) betekenissen, verhoudingen en handelingsruimte. Dit ontstaat nog vóórdat er sprake is van gedeelde probleemdefinities of collectieve actie. Juist deze trage, relationele processen botsen vaak met een project- en organisatiecultuur die inzet op snelheid en resultaat. Door relationeel vakbondswerk expliciet te maken, wordt zichtbaar waarom tijd, vertrouwen en verbinding geen luxe zijn, maar strategische kernvoorwaarden voor inclusieve en duurzame sociale verandering.

Dr. Elise van der Mark is postdoctoraal onderzoeker participatief actieonderzoek en is werkzaam bij het project Vrouwen Vooruit met Netwerk V – genderongelijkheid in de ICT- en schoonmaaksector.