Bijeenkomst over de activiteiten van de Duitse vakbeweging om de groei van extreemrechts in te dammen

12-10-2026

Op maandag 12 oktober organiseerde het wetenschappelijk bureau een bijeenkomst over vakbonden en extreemrechts in Duitsland. Spreker was Jan Rottenbach, die voor de vakbond IG Metall werkzaam is binnen de campagne ‘Verein zur Bewahrung der Demokratie’.

Jan Rottenbach leidde zijn presentatie in met een historische beschouwing over de verhouding tussen vakbonden en extreemrechts, die teruggaat tot het begin van de twintigste eeuw. Vanaf het midden van de jaren twintig voerde de Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP) een actief vakbondsbeleid. Zij richtte binnen bedrijven eigen organisaties op, die onderdeel vormden van het ‘Duitse Arbeidsfront’ (DAF). 

De ideologie van het DAF was gebaseerd op het idee van ‘één bedrijf, één belang’. Volgens deze ideologie hadden Duitse werkgevers en werknemers geen tegengestelde belangen. En nadat de NSDAP in 1933 aan de macht was gekomen, ontmantelde zij de bestaande vakbonden. Het DAF bleef tussen 1933-1945 als enige organisatie over. 

Na 1945 werden Duitse vakbonden opnieuw opgebouwd. Met de oprichting van de vakbondskoepel DGB kwam een einde aan de vooroorlogse verdeling van vakbonden naar religieuze en politieke scheidslijnen. Ook verankerde de DGB het antifascisme in haar statuten; de organisatie wil zich verzetten tegen fascistische reactionaire elementen in de maatschappij. 

Sinds de oprichting van Alternative für Deutschland (AfD) in 2013 heeft extreemrechts weer terrein gewonnen in de Duitse politiek. Onder werkenden is de steun voor de AfD aanzienlijk: bij de landelijke verkiezingen stemde 38 procent van de (niet-kantoor) werknemers en 34 procent van de werklozen op de partij. Onder kantoorpersoneel en zelfstandigen ligt dit aanzienlijk lager: 21 procent.

De AfD zet een geconstrueerde tegenstelling tussen zowel het Duitse bedrijfsleven en het internationale, ‘kosmopolitische’ bedrijfsleven als tussen Duitse werknemers en werknemers met een migratieachtergrond centraal in haar politieke praktijk. Jan stelt dat de partij daarmee voortbouwt op de ideologie van het DAF.

Op verschillende manieren probeert de AfD een voet tussen de deur te krijgen in bedrijven. Onder andere door met sluiting bedreigde bedrijven te bezoeken om de werknemers aldaar te rekruteren. Dit leidde geregeld tot verzet van vakbonden, bijvoorbeeld toen in 2018 bij Opel Eisenach geprotesteerd werd tegen de komst van AfD-ideoloog Björn Höcke. 

Net als in de jaren 20 de NSDAP een aan haar gelieerde vakbond had, heeft de AfD nu ook een (pseudo-)vakbond: Zentrum.Zentrum probeert posities te verwerven in Duitse ondernemingsraden, zoals in de Duitse autoindustrie. Binnen het Duitse systeem biedt een positie in de ondernemingsraad financiële middelen en een gedeeltelijke vrijstelling om zich op de werkplek te organiseren. Jan Rottenbach wijst ook op gelijkenissen tussen de beeldtaal van Zentrum nu en die van het DAF toen.

Tijdens de verkiezingen voor de ondernemingsraden in de auto-industrie dit voorjaar behaalde Zentrum landelijk circa 50 zetels. Op het eerste gezicht lijkt Zentrums strategie vooralsnog niet succesvol: het vertegenwoordigt minder dan een duizendste van het totale aantal beschikbare zetels. Niettemin is er ten opzichte van vier jaar geleden sprake van een verdubbeling.

In reactie op onder andere de groei van de AfD, de steun die zij hebben onder de achterban van vakbonden en de activiteiten van Zentrum hebben de Duitse metaalvakbond IG Metall, de federatie van Duitse vakbonden, de DGB, en de bouwvakbond, IG Bau, in 2020 een organisatie opgericht om de democratie op werkplekken te bevorderen en extreem-rechts te bestrijden. 

Deze ‘Vereniging ter bescherming van de democratie’ (Verein zur Bewahrung der Demokratie) heeft momenteel 12 voltijdse krachten in dienst, waaronder de spreker Jan Rottenbach. Dit is relatief beperkt in omvang voor een groot land als Duitsland, maar tegelijkertijd is het ook maar een van de manieren waarop de Duitse vakbeweging zich organiseert tegen extreemrechts.   

Het doel is de vakbond meer zichtbaarheid te geven op de werkvloer en vakbondsleden en ondernemingsraden actief te ondersteunen bij het verbeteren van arbeidsvoorwaarden, het verder uitbouwen van een vakbondsgemeenschap en het isoleren van georganiseerde extreemrechtse kernen. Dit doen Jan en zijn collega’s via het organiseren van scholing, het houden van spreekuren, het ondersteunen van vakbondsleden en ondernemingsraden bij hun activiteiten en door het in kaart brengen van de banden tussen Zentrum en andere extreemrechtse netwerken. 

Het is niet onze eerste bijeenkomst rond het thema van extreem- en uiterst rechts. Gezien de (internationale) politieke ontwikkelingen, zal het onze aandacht blijven vergen.